Introduction : जुन्नरचा भूगोल व आधुनिक इतिहास

जुन्नरचा भूगोल आधुनिक इतिहास

जुन्नरला आधी जीर्ण नगर मग जुन्नेर आणि नंतर जुन्नर असे नाव बदलत गेले. जुन्नर शहरापर्यंतचा प्रदेश हा पश्चिमेकडून डोंगराळ आहे आणि पूर्वेकडील प्रदेश हा मैदानी भूभाग आहे. त्यामुळे इथल्या डोंगर कड्यात माळशेज घाट, नाणे घाट व दाऱ्या घाट आहेत.

अणे घाटातील नैसर्गिक पूल, बोरी गावात कुकडी नदीच्या पात्रात आढळणारी १४ लाख वर्ष जुनी गुंफा ही सारे जुन्नरचे भौगोलिक महत्त्वाची ठिकाणे.आहेत.

जुन्नरमध्ये माणिक डोह धरणाच्या पायथ्याला बिबट निवारा केंद्र उभारण्यात आले असून आजमितीला जवळपास ३० बिबटे वाघ त्या ठिकाणी उपचार घेत आहेत.

समुद्र सपाटीपासून २२६० फूट उंचीवर असणाऱ्या या जुन्नरच्या पठाराला वनरक्षक डॉ. अलेक्झांडर गिब्सन यांनी भारताचे आरोग्य केंद्र म्हटले आहे. इथल्या स्वच्छ आणि मोकळ्या हवेत श्वसनाचे आजार बरे होतात हे त्यांचे निरीक्षण होते. म्हणूनच ब्रिटिश काळात ते ब्रिटिशांना जुन्नरला जाऊन आराम करायचा सल्ला देत असत. त्यांनी जुन्नरमध्ये हिवरे बुद्रुक या ठिकणी १८३९ साली वनस्पती उद्यान उभारले होते.

१९९५साली जगातील सर्वात मोठी रेडिओ इलेक्ट्रॉनिक दुर्बीण जुन्नर तालुक्यात खोडद या गावी उभारण्यात आली. जवळच आर्वीचे उपग्रह भूकेंद्रही आहे.

जुन्‍नर तालुक्यातील शेती

आंबा, केळी या फळांचे मूळ ठिकाण परदेशात इंडो-बर्मा भागात आहे, त्याचे मूळ बीज तिथे सापडते. अगदी तेच मूळ बीज माळशेज घाटातसुद्धा सापडते.

भाजीपाला, फळफळावळ, दुध दुभते, तांदूळ, ज्वारी, द्राक्षे, डाळिंबे, ऊस आणि फुले अशी विविध प्रकारची शेती जुन्नरमध्ये केली जाते. मांडवी,पुष्पावती,काळू, कुकडी,आणि मिना या नद्यांचा याच तालुक्यात उगम होतो. जुन्‍नर हा महाराष्ट्रातील सर्वात जास्त धरणे असलेला तालुका आहे. पिंपळगाव जोगा, माणिक डोह, येडगाव, चिल्हेवाडी-पाचघर, आणि वडज ही ५ धरणे जुन्नरमध्ये आहेत, संततधार पडणाऱ्या पावसापासून ते अवर्षणग्रस्त भागापर्यतचे भूभाग जुन्नर तालुक्यामध्ये आहेत. जुन्नरमध्ये असणारी खोडदची दुर्बीण, बिबट्या चे क्षेत्र व डोंगराळ भाग यामुळे जुन्नरला आरक्षित हरीत पट्टा म्हणून घोषित केले आहे. याचा फायदा असा झाला की जुन्नर मधली मोकळी हवा अशीच शुद्ध राहिली आहे. आणि राहण्यासाठी, फिरण्यासाठी, आरामासाठी आणि पर्यटनसाठी जुन्नर हे अतिशय उपयुक्त ठिकाण बनले आहे. तसेच जुन्नरमध्ये मिळणारी मटण भाकरी आणि मसाला वडी [मासवडी] प्रसिद्ध आहेत.

महात्मा ज्योतिबा फुल्यांच्या “शेतकऱ्याचा आसूडमध्ये जुन्नर कोर्टाच्या निकालाचा उल्लेख आहे.

चित्रकार सुभाष अवचट, मुक्तांगण, कवी, लेखक, विचारवंत, अनिल अवचट, मराठी बाणा’वाले अशोक हांडे, नाटक-सिनेमात शिवाजीची भूमिका करणारे डॉ. अमोल कोल्हे, तमाशाची लोककला महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात पोहोचविणा्ऱ्या विठाबाई नारायणगावकर ही मंडळी मूळ जुन्‍नरचीच होत. दत्ता महाडिक, “टिंग्या” चित्रपटातून कीर्ती मिळवणारे मंगेश हाडवळे, मराठी मालिका क्षेत्रात स्वतचे स्थान निर्माण करणारी नम्रता आवटे ही जुन्‍नरची आणखी प्रसिद्ध माणसे. शेखर शेटे यांचाही जन्म याच जुन्नरला झाला.

पर्यटन

] निसर्गाने नटलेले आठ किल्ले :

किल्ले चावंड (चावंड गाव)

किल्ले जीवधन (घाटघर)

किल्ले नारायणगड (नारायणगाव, खोडद)

किल्ले निमगिरीव हनुमंतगड (निमगिरी गाव)

किल्ले शिवनेरी (जुन्नर)

किल्ले सिंदोळा (मढ, पारगाव)

किल्ले हडसर (हडसर गाव)

किल्ले ढाकोबा (आंबोली/ ढाकोबा)

किल्ले हरिचंद्रगड (खिरेश्वर)

] लेणी समूह :

भारतात जुन्नर तालुका हा भारतातील एकमेव असा तालुका आहे की जेथे सर्वाधिक ३६० लेणी आहेत. त्यांमधे हिंदू, बौद्ध, जैन लेण्यांचा समावेश आहे. लेण्यांची यादी :-

अंबा-अंबिका लेणी (खोरे वस्ती-जुन्नर)

खिरेश्वर लेणी समूह (खिरेश्वर)

चावंड लेणी (चावंड गाव)

जीवधन लेणी समूह (घाटघर)

तुळजा भवानी लेणी (पाडळी)

नाणेघाट लेणी (घाटघर)

निमगिरी लेणी (निमगिरी गाव)

भूत लेणी (जुन्नर)

लेण्याद्री विनायक लेणी (लेण्याद्री)

शिवाई लेणी (शिवनेरी किल्ला-जुन्नर)

सुलेमान लेणी (लेण्याद्री)

हडसर लेणी (हडसर गाव)

] प्रसिद्ध मंदिरे :

अष्टविनायक मंदिर:

गिरिजात्मक (लेण्याद्री)

विघ्नेश्वर (ओझर)

ग़ ] हेमाडपंथी बांधणीतील प्राचीन मंदिरे :

कुकडेश्वर मंदिर (कुकडेश्वर)

नागेश्वर मंदिर (खिरेश्वर)

अर्धपीठ काशी ब्रम्हनाथ मंदिर(पारुंडे)

हरिश्चंद्रेश्वर मंदिर (हरिश्चंद्रगड)

] अन्य प्राचीन मंदिरे :

उत्तरेश्वर मंदिर (जुन्नर)

कपर्दिकेश्वर मंदिर (ओतूर)

खंडोबा मंदिर (धामनखेल)

खंडोबा मंदिर (नळावणे)

खंडोबा मंदिर (वडज)

गुप्त विठोबा-प्रतिपंढरपूर मंदिर (बांगरवाडी)

जगदंबा माता मंदिर (खोडद)

दुर्गादेवी मंदिर (दुर्गावाडी)

पंचलिंगेश्वर मंदिर(जुन्नर)

पातालेश्वर मंदिर (जुन्नर)

महालक्ष्मी मंदिर (उंब्रज)

रेणुका माता मंदिर (निमदरी)

वरसूबाई माता मंदिर (सुकाळवेढे)

शनी मंदिर-प्रतिशिंगणापूर (हिवरे-बुद्रुक)

हाटकेश्वर मंदिर (हाटकेश्वर डोंगर)

] संत समाधिमंदिरे :

संत जगदगुरू तुकाराम महाराजांचे गुरू – केशव तथा बाबाजी चैतन्य महाराज यांची समाधी (ओतूर)

संत मनाजीबाबा पवार(निमगावसावा)

संत रंगदासस्वामी समाधी (अणे)

संत ज्ञानेश्वर वेद प्रणीत रेड्याची समाधी (आळे)

] निसर्गरम्य घाट :

अणे घाट

इंगळून घाट

कोपरे-मांडवे घाट

दार्या घाट

नाणेघाट-पुरातन व्यापारी मार्ग

माळशेज घाट

म्हसवंडी घाट

लागाचा घाट

हिवरे-मिन्हेरे घाट

] प्रसिद्घ धबधबे :

1)आंबोली 2)नाणेघाट 3)माळशेज घाट 4)इंगळुज 5)हातवित 6)दुर्गादेवी 7)मुंजाबा डोंगर(धुरनळी)

] नद्या उगम :

1)मांडवी नदी-उगम-फोपसंडी(अ.नगर)

2)पुष्पावती नदी-उगम-हरिचंद्रगड

3)काळू नदी-उगम-हरिचंद्रगड

4)कुकडी नदी-उगम-कुकडेश्वर

5)मीना नदी-उगम-आंबोली

] धरणे :

1)चिल्हेवाडी धरण-मांडवी नदी 2)पिंपळगाव जोगा धरण-पुष्पावती नदी 3)माणिकडोह धरण- कुकडी नदी 4)येडगाव धरण-कुकडी नदी 5)वडज धरण-मीना नदी

] खिंडी :

1)गणेश खिंड

2)मढ खिंड

3)आळे खिंड

4)टोलार खिंड

] उंच शिखरे :

1) हरिचंद्रगड(1424 मीटर) पुणे जिल्ह्यातील सर्वात उंच शिखर

2) जीवधन

] पठारे :

1)अंबे-हातवित पठार

2)नळावणे पठार

3)कोपरे-मांडवे पठार

4)आणे पठार

] गिर्यारोहकांना आव्हान देनारे उंच कोकणकडे :

1) नाणेघाट

2) माळशेजघाट

3) दार्याघाट

4) ढाकोबा

5) दुर्गादेवी

6) हरिचंद्रगड

] नैसर्गिक पुल

1) आणे घाटातिल नैसर्गिक पुल

2) हटकेश्वर डोंगरावरील नैसर्गिक पुल

] प्रसिद्ध विहीर:

1) बाराव बावडी-जुन्नर

2) पुंदल बावडी-जुन्नर

3) आमडेकर विहीर-पाडळी

] ऐतिहासीक वास्तु

1) सैदागर हाबणी घुमट-हापुसबाग

2) 300 वर्षे जुनी मलिकांबर बाराबावडी पाणीपुरवठा योजना-जुन्नर शहर

3) नवाब गढी-बेल्हे 4)गिब्सन निवास व समाधी

] जुन्नर तालुक्यातील दगड घंटेसारखे वाजतात.

1)आंबे गावच्या पश्चिमेस 200 मीटरवर

2)दुर्गादेवी किल्ले टॉप वर

] रांजणखळगे :

1) माणिकडोह गाव-कुकडी नदी

2) निघोज-कुकडी नदी

ध] दहा लाख वर्षांपुर्वीची ज्वालामुखीय राख

डेक्कन कॉलेजच्या पुरातत्व संशोधन विभागाने केलेल्या उत्खननात बोरी बुद्रुक व खुर्द या गावांत कुकडी नदीच्या किनाऱ्यावर इंडोनेशियामध्ये 10 लाख वर्षांपूर्वी झालेल्या ज्वालामुखीच्या राखेचे साठे आढळून आले आहेत. याच ठिकाणी झालेल्या अन्य उत्खननांमध्ये अश्मयुनिक हत्यारे, हस्तीदंत आदी महत्वपूर्ण पुरातत्वावशेष सापडले आहेत. डेक्कन कॉलेज व बोरी ग्रामपंचायत या सर्व पुरातत्विय ठेव्याचे संरक्षण व संग्रहालय करण्यासाठी प्रयत्नशील आहेत.

] जागतिक केंद्रे:

1)जागतिक महादुर्बिन-खोडद

2)विक्रम दळणवळण उपग्रह केंद्र-आर्वी

] कारखाने:

1)कागद कारखाने-जुन्नर

2)विघ्नहर साखर कारखाना-ओझर

3)नवर्निमीत कारखाने-जुन्नर तालुका

] आशियातील पहिली वायनरीचाटो इंडेजचौदानंबर

(पुणे-नाशिक हायवे)श्री.शामराव चौघुले

] बिबट्या निवारण केंद्र:

1) माणिकडोह

] 350 वर्षे परंपरा / इतिहास असलेले आठवडे बाजार

1) सोमवार-बेल्हा

2) गुरूवार-ओतुर

3) शनिवार-मढ

4) शनिवार-नारयणगाव

5) रविवार-जुन्नर

] खाद्य संस्कृती:

1) आण्याची आमटी-भाकरी

2) राजुरचा पेढा

3) नारायणगावचा कढीवडा, मिसळ

4) जुन्नरची मासवडी, मटकीभेळ

] तमाशा पंढरी:नारायणगाव(जुन्नर तालुका)

तमाशा केंद्र म्हणुन नारायणगाव मान मिळाला.

1) भाऊ बापू मांग नारायणगावकर

2) सौ.विठाबाई नारायणगावकर(राष्ट्रपती पारीतोषीत)

3) दत्ता महाडीक पुणेकर – मंगरुळ पारगाव / बेल्हा

4) मंगला बनसोडे – नारायनगाव

5) मालती इनामदार – नारायऩगाव

6) पाडुरंग मुळे मांजरवाडीकर- मांजरवाडी/नारायणगाव

7) दत्तोबा तांबे शिरोलीकर – बोरी शिरोली

8) दगडू पारगावकर – पारगाव तर्फे आळे

] पुणे जिल्हातील प्रथम सिनेमागृह:

1)शिवाजी थिएटर-जुन्नर

2)आर्यन थिएटर-पुणे

] कलाकार / लेखक:

1) अशोक हांडे – उंब्रज

2) डॉ. अमोल कोल्हे- नारायनगाव

3) नम्रता आवटे/संभेराव

4) शरद जोयेकर-राजुरी

5) मंगेश हाडवळे-राजुरी

6) सुभाष अवचट-ओतुर

7) अनिल अवचट-ओतुर

8) राजन खान-ओतुर

9) दत्ता पाडेकर-आळे

10) शुभांगी लाटकर-राजुरी

11) अंकुश चौधरी-खोडद

12) संजय ढेरंगे – पारगाव तर्फे आळे

13) मनोज हाडवळे – राजुरी

14) लहु गायकवाड – नारायणगाव

15) सुरेश काळे – मंगरुळ

जुन्नरचे ऐतिहासिक, भौगोलिक, नैसर्गिक, धार्मिक, जीवन शैली, खानपान लोकांना कळावे म्हणून येथील “जुन्नर पर्यटन विकास संस्था” कार्यरत आहे. जुन्नरमधील संस्कृती जतनाचे, किल्ले संवर्धनाचे काम “शिवाजी ट्रेल” च्या माध्यमातून सुरू आहे. हचिको टूरिझम ही संस्था तेच काम करत आहे. पराशर कृषी पर्यटन हा त्याचाच एक भाग आहे. “निसर्गरम्य जुन्नर तालुका” या फेसबुक पेजच्या माध्यमातून जुन्नर तालुक्याचा इतिहास व निसर्ग सौंदर्याचे आपण दर्शन घेऊ शकता. जुन्नर तालुक्यातील विविध पर्यटन ठिकाणे कोठे व कोणती आहे याबाबत सविस्तर माहिती पेजवर मांडण्यात आली आहे.

तात्कालिन आमदार शरद सोनवणे यांच्या प्रयत्नातून २१ मार्च २०१८ रोजी महाराष्ट्र शासनाने जुन्नर तालुक्याला महाराष्ट्रातील पहिला “पर्यटन तालुका” घोषित केले.

??? आपले जुन्नर???

|| ॐ नमो शिवाय ||   

                            

संताची, वीरांची, शूरांची तसेच निसर्ग सौंदर्याने नटलेली भूमी म्हणजे महाराष्ट्र !  तसेच श्री छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या जन्माने पुनीत झालेल्या आणि  सह्याद्री पर्वत रांगांमध्ये हटकेश्वर डोंगराच्या कुशीत वसलेल्या व जुन्नर शहराच्या उत्तरेला ८ किमी अंतर असलेले  एक आदिवासी ८ – ९  वाड्यांचे गाव म्हणजेच  – गोद्रे.

जुन्नर तालुक्यातील गोद्रे गावाच्या भूमीला देखील अगदी अनादी कालापासून धार्मिक परंपरा आहे. या गावातील डोंगरावरील अत्यंत पवित्र व जागृत महादेवाचे देवस्थान म्हणजे अर्थातच ||” श्री *क्षेत्र* हटकेश्वर “|| 

संत ज्ञानेश्वरांनी म्हटले आहे  ” ना तरी काखेसुनि वसुंधरी | जैं हिराण्यक्षु रिगाला विवरी || ते उघडले हटकेश्वरी | जेवी पातळ कुहर || ” ( संदर्भ :  ज्ञानेश्वरी – अध्याय 11 ओवी क्र.360) ज्ञानेश्वरी सारख्या धार्मिक ग्रंथात श्री क्षेत्र हटकेश्वराची महती वर्णली आहे  परंतु काळाच्या ओघात पवित्र असलेले हे जागृत महादेवाचे देवस्थान अर्थातच तिर्थक्षेत्र ” हटकेश्वर ”; परंतु अद्याप प्रसिध्दीच्या झोतापासून पूर्णपणे दुर्लक्षित राहिले आहे. आज संपूर्ण महाराष्ट्रातून भाविक भक्तीभावाने श्री शंभूमहादेव हटकेश्वराच्या दर्शनास येतात. विशेषतः महाशिवरात्री ला मोठी यात्रा भरते. आजू बाजूच्या खेड्यांतील भाविक मोठ्या संख्येने येथे दरवर्षी भक्तिभावाने  अभिषेक व दर्शना साठी न चुकता येतात. या तीर्थक्षेत्राची महती सांगायची म्हणजे महादेवाने या स्थानी ध्यानस्त बसून हटकेश्वर नामक लिंगाची स्थापना केली त्याचा अंकुर सप्तपातळे भेदून गेला व रूपाने स्थिर झाला ते आजचे श्री क्षेत्र काशिविश्वनाथ आणि त्याच्या पादुका म्हणजेच श्री क्षेत्र हटकेश्वर होय. ( संदर्भ: काशिखंड-अध्याय क्र.77- अगस्ती ऋषींना कार्तिकस्वामी यांनी सांगितलेली माहिती) म्हणूनच की काय या परिसरातील भक्त भाविक हटकेश्वराच्या दर्शनास काशीक्षेत्राचे पुण्य मानतात.  हटकेश्वराच्या दर्शनाने काशीक्षेत्राच्या दर्शनाची प्राप्ती होते. काशीखंड, दासबोध व स्कंदपुराण या ग्रंथामध्येही त्याबाबत माहिती वर्णिलेली आहे. अहो, येथील “वास्तूपाद” जलकुंडात तिर्थस्नान केल्याने शारिरीक दोष दूर होतात त्याचबरोबर येथील जलाच्या शिंपडण्याने किंवा सेवनाने वास्तूदोषही दूर होतात. (संदर्भ : स्कंदपुराण, नागरकथा – 132)  एकूणच हटकेश्वर हे अतिप्राचीन महादेवाचे पवित्र व जागृत असे देवस्थान आहे.

       हटकेश्वराच्या  डोंगरावरून आजूबाजूच्या परिसराचे दृश्य अतिशय  सुंदर, मनमोहक व नयनरम्य विलोभनीय दृश्य चहोबाजूला दिसते. उत्तरेला पायथ्याशी  पिंपळगाव जोगा धरण, पश्र्चिमेला शहाजी सागर, दक्षिणेला श्री छत्रपती शिवाजी महाराजांचे जन्म ठिकाण  किल्ले शिवनेरी  व  अष्टविनायकां पैकी एक लेण्याद्री गणपतीचे स्थान असलेली गिरीजात्मक पर्वत रांग. पावसाळयात चहोबाजूला दिसणारे ते अप्रतिम विहंगम दृश्य याचे वर्णन करणे अशक्यच आहे. ती दृश्ये प्रत्यक्ष् आपल्या मंनचक्षूं मध्ये साठवून ठेवण्याची मजा काय औरच म्हणावी लागेल. हिरवागार शालू पांघरून नटलेली वनश्रुष्ठी, दूधसागरा प्रमाणे  धोधो वाहणारे धबधबे, ओढ्या नाल्याना आलेला महापूर, हे सर्व वर्णन करणे खरंच कठीण आहे ते तेथे जाऊन प्रत्यक्ष् बघण्यातच खरी मजा आहे. हटकेश्वराचा डोंगर म्हणजे पर्यटकांसाठीचे वरदान. या डोंगरावरील मुख्यत्वे आवर्जून पाहण्या सारखी ठिकाणे म्हणजे जुनामहादेव, पड्या हौद, नैसर्गिक पुल तथा नवरानवरीची गाठ, व-हाडी डोंगर, महादेव मंदिर, वास्तूपाद तिर्थ, साळुंखी गुहा तथा कुहर, गणपती कुहर, डोंगराचे सर्वोच्च टोक – पाणगा, घोडे पाऊल, ढोल्याचे पाणी , इत्यादी. हटकेश्वर डोंगरावरील काही भागास असलेली नावे:- आंबेझाडी, चूल, टिवय, याहळमाची, चौरा,कवाडदार,आंदरई,कावडा,लहान कावडा,भसरंड,बांध,अल्हादयांचा कडा, सादरमाळी, भरंमखाच, चिलीमखडा, पाणगा, गिधाडाची नळी, म्हतारीचा काप, भागडी, हत्तीचा गळा, माळी,आडवी माळी, लिंगी , पांढरकडा, घोडीधार,गुरांची नळी,देवाची वाट,आडव  इत्यादी नावे आहेत.

” चला तर मग, जावू या, पर्यटन, ग्रियारोहणसाठी व निसर्गसौंर्दयाची लयलूट करण्यासाठी ही सर्व माहिती वाचून श्री क्षेत्र हटकेश्वर – गोद्रे  या तीर्थक्षेत्राला भेट देण्याची उत्सुकता मनात निर्माण होणार हे नक्की. “

मित्रहो, आपण अशा या पवित्र देवस्थानास नक्की भेट देऊन आपला आनंद द्विगुणित कराल याची खाती वाटते.

☘   श्री क्षेत्र हटकेश्वर देवस्थानगोद्रेता. जुन्नर  जि. पुणे ( महाराष्ट्र )  ☘